Het verhaal van de Haas en de Schildpad laat zien dat verschillende mensen op verschillende manieren werken. Waar de Schildpad gestaag, stap voor stap, recht op zijn doel afgaat, rent de Haas van hot naar her en doet ze van alles tussendoor, tot ze een printje trekt en gelijk met Schildpad bij de finish aankomt.
Die afleiding en het eindsprintje hebben Hazen – ADHD-ers en andere sneldenkende mensen – nodig om goed te kunnen functioneren. Schildpadden rennen en springen nu eenmaal niet, Hazen juist wel. En net als de Haas heeft iemand met ADHD daarin geen keuze: het zit in hun natuur.
aangeboren anders Bedraad
ADHD hebben niet iets wat je kiest. Het is geen aangeleerd gedrag of – wat lang wel werd gedacht – een ontwikkelingsstoornis bij kinderen die ze wel ontgroeien zodra ze volwassen zijn. Nee, het is het gevolg van hoe je fysieke zenuwstelsel is aangelegd en afgesteld, wat weer bepaald hoe je hersenen prikkels en andere informatie verwerken. Daar worden we mee geboren en daar gaan we, ongeacht wanneer of hoe, ook mee dood.
Snelcursus neurologie
Om te begrijpen wat er bij ADHD-ers zo anders is in hun zenuwstelsel nemen we, naar goed Hazenvoorbeeld, even een uitstapje naar hoe hersencellen met elkaar verbinding maken.
Zenuwcellen, en dus ook hersencellen, zitten niet aan elkaar geknoopt. Ze maken verbinding met elkaar via een synaps, een biochemische koppeling waarbij de cellen elkaar niet aanraken. Wanneer een zenuwcel een signaal verstuurd, wordt dat door neurotransmitters in die synaps naar de volgende zenuwcel getild. Verschillende neurotransmitters werken net anders, waardoor ze een ander effect hebben op hoe jij je voelt en wat je doet. De meest bekende zijn serotonine en dopamine, maar er bestaan nog veel meer.
Neurotransmitters zijn dus biochemische boodschappers die binnen zo’n synaps hun werk doen. Ze zweven daar echter niet los rond: wanneer ze een signaal moeten overdragen, worden ze ‘vrijgemaakt’ door de betreffende zenuwcellen, en wanneer het signaal overgedragen is, worden ze weer ‘heropgenomen’. Recycling, dus.
Je kan je wel voorstellen dat wanneer er onvoldoende neurotransmitters beschikbaar zijn omdat ze te snel worden gerecycled, of er juist heel veel actief zijn, dat dit de overdacht van zenuwsignalen kan beïnvloeden. Dat heeft uiteraard gevolgen voor hoe je hersenen werken en wat jij als geheel wezen als gevolg daarvan wel of niet kan, wil of doet.  Zo ook bij ADHD.
Dopamine disbalans
ADHD heeft niet één afzonderlijke oorzaak, maar de rode draad is wel dat de neurotransmitter dopamine te snel worden heropgenomen, waardoor zenuwsignalen niet of niet goed over worden gebracht, en dus niet altijd goed aankomen in het deel van de hersenen waar het signaal voor is bedoeld.
Dopamine is een heerlijk stofje dat verantwoordelijk is voor een gevoel van voldoening. Als er niet genoeg dopamine beschikbaar is om signalen ‘af’ te maken, wil je er meer van. Dat regelt je lichaam zonder jouw tussenkomst. Hier heb je dus geen enkele bewuste controle over.
Wat je er wel van merkt, is prikkelzucht: de behoefte aan meer prikkels en het zoeken naar dingen die je de juiste stimulans geven zodat je zenuwen die benodigde dopamine wel vrijmaken. De dopamine-balans speelt daarom een grote rol in concentratievermogen, gevoel van tevredenheid en geluk, maar ook in impulsiviteit, verslavingsgevoeligheid en in de aansturing van je motoriek.
Gedrag is Gevolg, Niet de Oorzaak
Dopamine heeft een dikke vinger in onze mentale pap. Dus als de balans daarvan bij iemand van nature anders afgesteld is dan bij de meeste mensen, resulteert dat ook in gedrag dat afwijkt van de norm. Dat is geen hogere wiskunde, maar de vooroordelen liegen er niet om:
Ze kunnen niet stilzitten.
- Van prikkels zoeken die je niet krijgt maar wel nodig hebt om goed te kunnen functioneren, word je onrustig. Dat kan zich uiten in veel bewegen, maar hoeft niet. Als de dopamine huishouding ook de motoriek ontregelt, zie je dat in hoe en hoe snel iemand beweegt en dat ze niet stil kunnen zitten. Bewegen kan ook juist fijne prikkels geven, waardoor het druk-doen helpt om mentaal geconcentreerde te blijven.
Ze luisteren niet en letten niet op.
- Dopamine beïnvloed je concentratie, dus als die te snel wordt heropgenomen, kan je je hoofd er niet bijhouden. Bij voldoende prikkels gaat dat beter. Vaak horen ADHD-ers bijvoorbeeld prima wat er gezegd wordt, al doen ze ondertussen wat anders: het twee dingen tegelijk doen maakt juist dat ze zich beter kunnen concentreren.
- Bij genoeg fijne prikkels kunnen ze zich supergoed concentreren: hyperfocus.
Ze zijn lui en nemen geen initiatief.
- Initiatief nemen vereist vaak een fysieke handeling als aanzet. Dat dit vaak niet lukt is iets waar veel ADHD-ers zich zelf ook enorm aan ergeren, en het maakt dat ze hun ADHD echt als een stoornis ervaren: ze willen wel en ze weten ook hoe ze het moeten doen, maar het fysiek uitvoeren van de handelingen lukt niet. Dit wordt ook wel executieve dysfunctie genoemd en is het gevolg van een tijdelijke onderbreking in de aansturing van de motoriek. De signalen worden wel verstuurd, maar komen niet bij de spieren aan.
Ze zijn impulsief en missen zelfdiscipline.
- Als je constant op zoek bent naar prikkels om je hersenen te laten werken, raak je vanzelf snel afgeleid. Je zoekt naar afwisseling om een goede balans van prikkels te vinden, maar als je dan op iets stuit wat lekker werkt in dat moment, kan je daarin doorschieten. Je rationele brein waas je executieve vaardigheden worden geregeld doet wel aan impulscontrole (conform z’n taakomschrijving), maar de benodigde signalen om je gedrag en je keuzes bij te sturen worden niet of maar deels doorgegeven. Ook dit is een vorm van executieve dysfunctie.
Ze laten alles tot het laatste moment liggen.
- Ook uitstel gedrag is een veelgehoorde klachten die ADHD-ers zelf als klacht ervaren. Het is echter heel begrijpelijk, want ook dit is een gevolg van executieve dysfunctie. Om iets te doen, moet je handelen. Het beginnen met handelen – initiatief nemen – is moeilijk, tenzij de juiste prikkels zorgen voor een soepele dopamine huishouding. Een externe deadline is een fantastische prikkel om je in beweging te krijgen. Heel stressvol, maar het werkt wel!
Maar, er is meer...
Die laatste roept de vraag op: waarom moet die deadline extern zijn? Waarom is een afspraak met jezelf niet genoeg? Hier kom je al snel op de complexere kanten van ADHD.
De dopamine-issues zijn een belangrijk onderdeel van wat er wel of niet lekker werkt in je hoofd, maar de dagelijkse gevolgen van die prikkelgevoeligheid mag ook niet onderschat worden. Dat gaat verder dan dopamine alleen, en hier wordt het pas echt interessant!
De komende tijd ga ik in verschillende posts dieper in op
- de vormen van executieve dysfunctie,
- de invloed van hooggevoeligheid op je dagelijks leven, en
- de vergaande gevolgen van een maatschappij die van hazen eist dat ze schildpadden zijn.
