Het stereotype dat ADHD-ers lui zijn, komt ook vanuit hoe ze zichzelf ervaren. Als het je niet lukt om jezelf te motiveren, niet voor leuke dingen laat staan voor verplichtingen, en je door executieve verlamming soms letterlijk niet in beweging komt, is ‘lui’ en erger het zelfbeeld mettertijd ontstaat. Zeker als de mensen om je heen daar nog een schepje bovenop doen.
Toch is niemand sneller dan een ADHD-er wanneer iets in korte tijd gedaan moet zijn. Als een deadline naar voren schuift, schakelen ze ineens naar de hoogste versnelling en gaan ze zonder stoppen door tot het af is, al is het midden in de nacht.
“Waarom begin je niet gewoon eerder? Dan hoef je niet zo te stressen.”
Op papier klinkt dat logisch, maar zonder die druk komen ADHD-ers niet in beweging. Laten we eens bekijken hoe dat komt.
Urgent & Belangrijk
Veel mensen kennen deze tekening wel: het prioriteitenkwadrant.
Het kwadrant van urgentie en belangrijkheid is een bekende tool om prioriteiten te stellen. Wat urgent is en tevens belangrijk, moet je als eerste doen, en wat niet-urgent is en ook niet-belangrijk bungelt onderaan je to-do-lijst. Simpel zat, toch?
Blijkbaar niet zo, want veel mensen worden zenuwachtig van deadlines en verantwoordelijkheid en zijn daarom liever met bezig met taken die niet zo urgent en niet al te belangrijk zijn. Ze weten wat ze zouden moeten prioriteren, maar doen dat niet altijd. Gelukkig zijn er genoeg die wel goed gaan op deadlines en verantwoordelijkheid, want anders kreeg niemand iets gedaan.
Maar voor ADHD-ers werkt dit totaal anders.
Motivatie: een Aan/Uit-knop
Voor wie ADHD heeft, is dit befaamde kwadrant geen richtlijn voor prioriteiten, maar een voorspelling van wat ze wel en niet gedaan krijgen:
In de regel geldt dat hoe groter de tijdsdruk en hoe belangrijker ze de taak vinden, hoe gemotiveerder een ADHD-er is. In het toppunt van urgent & belangrijk wordt de executieve verlamming doorbroken en krijgen ze in korte tijd bizar veel gedaan.
In de andere kwadranten wordt het lastiger:
- Is iets urgent maar niet belangrijk, is de kans groot dat ADHD-hersenen daar alsnog op aan gaan. Dat doe je wel, maar het kost energie en levert weinig voldoening op.
- Is iets belangrijk maar niet urgent, dan moet je jezelf echt geweld aandoen om eraan te beginnen, maar je krijgt het niet af. Je aandacht wil er maar niet bij blijven.
- Is iets en niet urgent is en niet belangrijk, blijft het gewoon liggen. Soms maandenlang. Tot het om welke reden dan ook ineens WEL urgent wordt, en dan is het zo gebeurd!
Van het eerste kwadrant krijg je energie (en een stevige dosis adrenaline), maar op de andere drie loop je leeg. Waar en wanneer de grens ligt die de knop omzet, is niet te voorspellen. Of iets urgent of belangrijk genoeg is voor ADHD-hersenen, is een subtiel samenspel van factoren waar geen pijl op valt te trekken. De enige factoren die wel voor iedereen met ADHD hetzelfde lijken te werken, zijn deze.
Nieuwsgierigheid wint altijd
Zoals in een eerdere post al eens genoemd zijn ADHD-ers associatieve denkers. Hun hersenen maken continu associaties tussen gedachten, gevoelens, beelden en ideeën die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken hebben.
Die associatieve, creatieve manier van denken is een gevolg van de continue prikkelzucht die kenmerkend is voor ADHD. Prikkels stimuleren de beschikbaarheid van dopamine, de neurotransmitter die veel van de typische ADHD-gedragingen veroorzaakt wanneer die te snel wordt heropgenomen (weet je nog?).
ADHD-breinen zoeken dus constant naar prikkels om goed te kunnen functioneren. Fijne prikkels stimuleren, vervelende prikkels verstoren juist. De zoektocht naar fijne prikkels betekent dat ADHD-ers met hun aandacht snel van prikkel naar prikkel gaan. Het resultaat: ze zijn snel afgeleid, maar ook onverzadigbaar nieuwsgierig.
Dat mag je heel letterlijk nemen: niets prikkelt zo sterk als een totaal nieuwe prikkel! Dus een taak die nieuw of uitdagend is, scoort automatisch maximaal en overtroeft alle andere taken. Ook als die taak in de ogen van anderen volkomen onbelangrijk en niet-urgent is, en er andere dingen zijn waarvan je zelf ook wel weet dat die eigenlijk prioriteit zouden moeten krijgen.
Herhaling verlamt
De noodzaak aan nieuwigheid werkt twee kanten uit: herhaling is letterlijk geestdodend voor ADHD-ers. Datzelfde geldt voor taken die ze als niet uitdagend genoeg ervaren. Als iets saai en oninteressant is, komt het hele neurologische radarwerk in hun hoofd tot stilstand.
Sommige mensen vinden repetitieve handelingen fijn, want je hoeft er nauwelijks bij na te denken. Ook ADHD-ers vinden die rust soms best prettig zo nu en dan. Maar niet te lang en niet te vaak.
Als er te weinig afwisseling zit in hun werk, worden ADHD-ers onrustig, zowel mentaal als fysiek. Die onrust leidt meestal niet tot meer doen, maar gedrag dat meer lijkt op gemakzucht, desinteresse, bemoeizucht, of fixatie op details die ze zelf eigenlijk ook niet belangrijk vinden.
Als er vervolgens nog steeds geen afwisseling komt, zijn er te weinig prikkels om hun dopamine-huishouding om gang te houden. Dan kan het twee kanten opgaan:
- ofwel de ADHD-er gaat allerlei side projects doen die ze wel interessant vinden (en besteden geen tijd of aandacht meer aan hun werk, want dit is leuker!)
- ofwel ze doen steeds minder, worden lusteloos, gedeprimeerd, angstig en hebben regelmatig last van executieve verlamming.
Die laatste groep krijgt vervolgens antidepressiva en/of kalmeringsmiddelen die in veel gevallen matig tot geen effect hebben, want lamgeslagen van verveling ziet eruit als depressie maar is dat niet…
Alles voor een ander
Dat de uit te voeren taak – of het resultaat daarvan – belangrijk is voor een dierbare, is een van de sterkste motivaties voor een ADHD-er.
Een paar voorbeelden:
- Je hebt geen eten voor jezelf in huis, maar dat is geen motivatie om boodschappen te doen. Wanneer je zelf een volle koelkast hebt, maar je hebt het favoriete eten van je huisdier niet op voorraad, ga je onmiddellijk naar de winkel – voor je dier.
- Je hebt tandpijn wat eten pijnlijk maakt, maar je stelt het maken van een tandartsafspraak al weken uit. Wanneer je een reminder krijgt dat je huisgenoot een controleafspraak moet maken, regel je dat meteen voor hen.
- Je vervelende baas heeft je gevraagd om die dossiers uit te zoeken. Je hebt niets belangrijkers te doen, maar genoeg om bezig te zijn dus je begint niet aan die dossiers. Tot die collega waar je veel respect voor hebt ernaar vraagt – voor hen zet je je schouders eronder en binnen een dag is het klaar. En wat je collega specifiek vroeg, heb je als eerste gedaan.
Het feit dat een taak in het belang is van iemand die jij belangrijk vindt, maakt die taak automatisch “Belangrijk”. En van het ene op het andere moment vind je de motivatie om het te doen.
Keerzijde hiervan: zelf deadlines stellen werkt dus niet, want je weet dat het een vals doel is. Er zijn geen gevolgen als je je eigen deadline niet haalt en je kan ‘m eindeloos uitstellen zonder dat iemand anders daar last van heeft. Dus blijf je uitstellen. Dit is ook de reden waarom je voor anderen van alles doet, maar aan je eigen hobby’s niet toekomt.
ADHD-ers werken dan ook het beste reactief, dus met deadlines en verwachtingen van buitenaf. Mits die duidelijk genoeg zijn, want als ze niet duidelijk zijn, weet je nog steeds niet wat er van je verwacht wordt, en dan is het heel moeilijk om het belangrijk genoeg te vinden.
Zinvolle druk
ADHD-ers komen pas in actie als er druk op de ketel staat, maar niet alle druk werkt.
Druk wordt vaak verward met dwang: iemand vanuit autoriteit onder druk zetten om aan bepaalde regels of verwachtingen te voldoen. Echter, net als de meeste neurodivergenten hebben ADHD-ers een sterk gevoel van rechtvaardigheid. Ze willen zich best aan regels houden, maar dan moeten die regels wel zinvol zijn. Zo ook met tijdsdruk: ze willen graag aan de opgelegde deadline voldoen, maar dan moet die deadline wel kloppen. “Omdat ik het zeg” of “omdat het nu eenmaal moet” geeft onmiddellijke weerstand.
ADHD-ers zijn van nature vaak erg empathisch en behagen graag een ander. Daarom dat ze alles gedaan krijgen als het voor een ander is, maar ook vaker last hebben van perfectionisme en faalangst. Daar komt nog bij dat ze, net als veel neurodivergenten, enorm loyaal zijn. Alleen, als die loyaliteit niet wederzijds is, is dat niet rechtvaardig, en dan gaat de rem erop… al hebben ze daar meestal zelf het meeste last van.
Dus ja, onder voldoende druk van urgentie en belangrijkheid wordt alles vloeibaar, maar alleen als die druk ook als zinvol en rechtvaardig wordt ervaren.
Hyperfocus
Dan eindelijk is daar het moment! De deadline is voelbaar, het weg vooruit is helder, de reis interessant, en het doel is belangrijk. Alles komt samen in die perfecte flow, de hyperfocus! Niets doen is geen optie meer – ook al is de timing ontzettend onhandig en zijn de urgentie en/of belangrijkheid objectief ver te zoeken.
High van je eigen biochemie
Hyperfocus is een fantastisch gevoel. Alles in je hoofd en je lijf lijnt op met elkaar. Je gaat als een speer!
Je raakt niet afgeleid, want je hoort of ziet niks meer van wat er om je heen gebeurt. Je bent volledig gefocust op dat wat je nu aan het doen bent. Je vergeet de tijd, je vergeet het eten, je pikt geen enkele externe prikkel meer op, want je bent alleen maar hiermee bezig. En je geniet ervan, want het geeft zo’n rush!
Eigenlijk ben je dan ook gewoon high, maar niet op iets wat je snuift of slikt. Hyperfocus is wat je ervaart wanneer er voldoende dopamine beschikbaar is – en blijft – om eindelijk echt voldoening te voelen.
Bij ADHD komt dopamine wel vrij om zenuwsignalen door te geven, maar het wordt te snel weer opgenomen waardoor signalen worden onderbroken. Eigenlijk zorgt dopamine er mede voor dat je verschillende hersendelen goed met elkaar samenwerken. En hyperfocus is het resultaat wanneer de dopamine rijkelijk beschikbaar is.
Onbestuurbare superkracht
Hyperfocus voelt alsof je superkrachten hebt. Het grote probleem: je kan het niet bewust aanzetten, en het effect is tijdelijk. Op enig moment neemt de dopamine weer af en word je je weer bewust van de wereld om je heen.
Als dat geleidelijk afneemt, is dat jammer maar geen ramp. Echter, als hyperfocus wordt onderbroken doordat iets of iemand zoveel aandacht van je vraagt dat je dat niet buiten kan sluiten, is dat zo verstorend dat je hersenen het als fysieke pijnlijk registreren. Gestoord worden doet dus oprecht pijn. Maar, eenmaal verstoord kan je het niet zomaar weer terughalen. Dat kan vervolgens weer heftige emoties oproepen, zoals woede en verdriet.
Bijna als een verslaafde hoop je snel weer die rush te kunnen voelen, maar anders dan met middelengebruik weet je nooit zeker of de omstandigheden die gisteren voor een hyperfocus zorgden dat vandaag ook weer doen. Sterker nog, er kunnen dagen of weken voorbij gaan voordat je die high weer een keer ervaart.
Bewust vermijden
Het opzoeken van hyperfocus ligt ook gevoelig. Die flow, die high is niet te voorspellen, maar je leert wel welke taken daar meer kans op geven. Zo is voor mij het schrijven over een onderwerp dat me interesseert een trigger, om maar wat te noemen ;P. Alleen… als je eenmaal begint, heb je dan de tijd en ruimte voor die hyperfocus?
Tijdens hyperfocus is je besef van de wereld, tijd en je andere verantwoordelijkheden vrijwel helemaal weg. Je gaat volledig op in wat je aan het doen bent. Dat proces kan uren aanhouden voordat het wegebt: mensen vertellen dat ze ineens ‘wakker’ schrikken en merken dat de halve dag is verstreken.
Maar als je over een uur weg moet voor een afspraak, of weet dat je ieder moment gestoord kan worden omdat iemand je werkplek binnenloopt of er steeds telefoons rinkelen in de kantoortuin, heeft het dan wel zin om aan die taak te beginnen? Waarom zou je hyperfocus opzoeken als je toch gestoord gaat worden en gestoord worden pijn doet?
Voorbeeldje: Terwijl ik dit schrijf, zit ik op hete kolen. Mijn hoofd wil niets liever dan de hyperfocus in duiken en ook de andere 3 blogs schrijven, maar ik heb nog 14 minuten voor ik weg moet. 13 minuten. Ik check de klok constant, omdat de tijd in de gaten houden een te diepe hyperfocus voorkomt. 12 minuten. Echt lekker werken is dit niet, maar daar is ook geen tijd voor want de wereld roept.
Strijd om Urgent & Belangrijk
De wereld roept. De wereld roept constant. Verwachtingen, verplichtingen, verantwoordelijkheden, planning, taken, tijdsgebonden, specifieke doelen…. Alleen, wat de wereld urgent en belangrijk vindt, strookt lang niet altijd met wat voor jou urgent en belangrijk is. En dat wringt enorm.
ADHD-ers zijn van nature reactief: we kunnen split-second reageren op een plotselinge verandering en daarnaar handelen. We krijgen in korte tijd veel gedaan en als ons iets interesseert, kunnen we ver de diepte om het onderste uit de kan halen voor anderen.
Maar we kunnen het niet op commando. Niet van een ander, maar ook niet van onszelf. Een superkracht, ja, maar een die zich niet laat sturen.
En dat doet ons soms best verdriet. Veel verdriet, vooral voor onszelf, want we willen zoveel meer dan lukt binnen de grenzen van de wereld en de samenleving. Die geeft ons wel dingen om op te reageren, waar we goed in zijn, maar wil ons niet de tijd of de ruimte bieden om dat goed te doen.
Die strijd voer je met jezelf, met je omgeving, met je omstandigheden. Soms lukt het wel en voel je je geweldig. Soms loopt je tegen de zoveelste onzichtbare muur. Een klant noemde het ooit een continu rouwproces.
Dat is het voor nu. Tijd? -4 minuten. Op tijd komen wordt een uitdaging, maar… de blogpost is wel af!
***
Wil je de volgende posts ook zeker lezen? Schrijf je in voor de nieuwsbrief en ontvang de links in je inbox!
